Vi sinh xử lý nước thải là tập hợp các vi sinh vật tham gia chuyển hóa chất hữu cơ, nitơ và một số chất ô nhiễm trong các công trình sinh học như Aerotank, Anoxic, MBBR, SBR, MBR hoặc bể kỵ khí. Đây là thành phần quan trọng quyết định hiệu quả của nhiều công nghệ xử lý nước thải hiện nay.
Tuy nhiên, hiệu quả xử lý không chỉ phụ thuộc vào việc có vi sinh trong bể mà còn liên quan đến tải lượng BOD/COD, oxy hòa tan (DO), pH, nhiệt độ, dinh dưỡng, tuổi bùn (SRT), khả năng lắng và sự hiện diện của các chất gây ức chế. Vì vậy, nuôi cấy và duy trì hệ vi sinh xử lý nước thải cần được thực hiện như một quá trình vận hành sinh học có kiểm soát, thay vì chỉ bổ sung men vi sinh theo định kỳ.

Vi sinh vật là những sinh vật có kích thước rất nhỏ, phần lớn cần được quan sát bằng kính hiển vi. Trong xử lý nước thải, nhiều nhóm vi sinh được sử dụng để chuyển hóa các chất ô nhiễm thành sinh khối, CO₂, nước, khí nitơ, khí sinh học và những sản phẩm chuyển hóa khác.
Khác với việc loại bỏ chất ô nhiễm hoàn toàn bằng hóa chất, quá trình xử lý sinh học tạo điều kiện để vi sinh vật sử dụng một phần chất hữu cơ và các hợp chất khác làm nguồn năng lượng, vật chất cho quá trình sinh trưởng.
Đây là nguyên lý nền tảng của các công nghệ xử lý nước thải sinh học như Aerotank, MBBR, SBR, MBR và hệ thống kỵ khí.
Quá trình xử lý sinh học có thể mô tả tổng quát:
Chất ô nhiễm + Vi sinh vật + Điều kiện môi trường phù hợp → Chuyển hóa chất ô nhiễm + Sinh khối mới + Sản phẩm cuối
Đối với quá trình phân hủy chất hữu cơ trong môi trường hiếu khí, phản ứng có thể khái quát:
Chất hữu cơ + O₂ → CO₂ + H₂O + Sinh khối
Trong thực tế, quá trình này phức tạp hơn do nhiều nhóm vi sinh vật cùng tồn tại và tham gia các phản ứng sinh học khác nhau.
Vi sinh cần những yếu tố cơ bản để phát triển:
Khi sinh trưởng, vi sinh tạo ra sinh khối mới. Đây là một trong những nguyên nhân hệ thống sinh học phát sinh bùn dư cần được thu gom và loại bỏ định kỳ.

Xử lý BOD và COD
BOD phản ánh nhu cầu oxy sinh hóa liên quan đến lượng chất hữu cơ có khả năng được vi sinh vật phân hủy trong điều kiện thử nghiệm.
Trong khi đó, COD thể hiện nhu cầu oxy hóa học của các chất có khả năng bị oxy hóa trong nước.
Vi sinh vật có thể xử lý hiệu quả phần hữu cơ dễ phân hủy sinh học, từ đó làm giảm BOD và một phần COD.
Tuy nhiên, không phải toàn bộ COD đều có thể phân hủy bằng vi sinh. Một số hợp chất hữu cơ khó phân hủy hoặc có khả năng ức chế vi sinh có thể khiến COD sau xử lý vẫn cao.
Vì vậy, khi COD đầu ra không đạt yêu cầu, cần kiểm tra đặc tính nước thải, tải lượng, DO, pH, dinh dưỡng và công nghệ xử lý trước khi quyết định bổ sung vi sinh.
Xử lý nitơ
Quá trình loại bỏ nitơ bằng phương pháp sinh học thường bao gồm hai giai đoạn chính:
Nitrat hóa → Khử nitrat
Trong điều kiện hiếu khí, các nhóm vi sinh chuyên biệt tham gia chuyển hóa amoni:
NH₄⁺ → NO₂⁻ → NO₃⁻
Quá trình này được gọi là nitrat hóa.
Sau đó, trong môi trường thiếu khí, vi sinh vật có thể chuyển hóa nitrate thành khí nitơ:
NO₃⁻ → NO₂⁻ → Các chất trung gian → N₂↑
Khí N₂ thoát khỏi nước, góp phần loại bỏ nitơ khỏi hệ thống.
Vi sinh nitrat hóa thường phát triển chậm hơn nhiều nhóm vi sinh dị dưỡng xử lý chất hữu cơ. Do đó, cần duy trì điều kiện môi trường và tuổi bùn thích hợp.
Trong vận hành hệ thống xử lý nước thải, vi sinh thường được phân loại theo điều kiện oxy thành ba nhóm chính: vi sinh hiếu khí, vi sinh thiếu khí và vi sinh kỵ khí.
Mỗi nhóm có đặc điểm sinh trưởng, cơ chế chuyển hóa và phạm vi ứng dụng khác nhau.
Vi sinh hiếu khí hoạt động trong môi trường có oxy hòa tan và là thành phần quan trọng của các công trình:
Nhóm vi sinh dị dưỡng có khả năng phân hủy nhiều hợp chất hữu cơ dễ phân hủy sinh học, góp phần giảm BOD và một phần COD.
Ngoài ra, trong môi trường hiếu khí còn có các nhóm vi sinh tham gia quá trình nitrat hóa, chuyển amoni thành nitrite và nitrate.
Oxy hòa tan là điều kiện quan trọng để duy trì các quá trình này.
Khi DO quá thấp, tốc độ oxy hóa chất hữu cơ và khả năng nitrat hóa có thể suy giảm.
Ngược lại, cấp khí quá mức không đồng nghĩa hiệu quả xử lý tăng tương ứng mà còn có thể làm tăng điện năng tiêu thụ.
Vì vậy, lượng oxy cần được kiểm soát theo tải lượng và mục tiêu xử lý thực tế.
Vi sinh thiếu khí hoạt động trong môi trường có nồng độ oxy hòa tan thấp nhưng vẫn có thể tồn tại các dạng oxy hóa của nitơ như nitrate.
Một trong những nhiệm vụ quan trọng của nhóm này là thực hiện quá trình khử nitrate.
Trong bể Anoxic, vi sinh vật sử dụng nitrate trong quá trình chuyển hóa, cuối cùng tạo thành khí nitơ.
Quá trình khử nitrate cần có nguồn electron và carbon thích hợp.
Nếu nước đầu vào bể Anoxic quá nghèo carbon dễ sử dụng, hiệu quả khử nitrate có thể bị hạn chế.
Bể Anoxic thường được bố trí máy khuấy nhằm duy trì sự tiếp xúc giữa nước, bùn và cơ chất mà không cấp khí mạnh như bể Aerotank.
Trong một số cấu hình hệ thống, dòng nước giàu nitrate từ vùng hiếu khí được tuần hoàn về Anoxic để tiếp tục xử lý nitơ.

Vi sinh kỵ khí hoạt động trong môi trường không có oxy hòa tan và tham gia quá trình phân hủy chất hữu cơ theo nhiều giai đoạn sinh học.
Quá trình này có thể được mô tả tổng quát:
Chất hữu cơ phức tạp → Hợp chất đơn giản → Axit hữu cơ → Chất trung gian → CH₄ + CO₂
Nhiều nhóm vi sinh cùng tham gia vào chuỗi chuyển hóa trên.
Xử lý kỵ khí thường được xem xét đối với các nguồn nước thải có tải hữu cơ cao như nước thải thực phẩm, chăn nuôi, một số ngành đồ uống và các ngành công nghiệp giàu chất hữu cơ.
Ưu điểm của quá trình kỵ khí gồm:
Tuy nhiên, hệ vi sinh kỵ khí có thể nhạy cảm với biến động pH, nhiệt độ, sốc tải và các chất gây độc. Do đó, quá trình khởi động và tăng tải của hệ kỵ khí cần được thực hiện cẩn thận.
Đối với hệ thống cần xử lý đồng thời chất hữu cơ và nitơ, các nhóm vi sinh hiếu khí và thiếu khí thường được kết hợp.
Một cấu hình điển hình có thể mô tả:
Anoxic → Aerotank → Bể lắng → Tuần hoàn
Trong đó:
Hiệu quả tổng thể phụ thuộc vào khả năng phối hợp giữa các vùng xử lý và điều kiện vận hành của toàn bộ hệ thống.

Vi sinh vật có thể tồn tại dưới dạng sinh khối lơ lửng hoặc phát triển thành màng sinh học bám trên bề mặt giá thể.
Tùy công nghệ, phương thức duy trì sinh khối và điều kiện vận hành sẽ khác nhau.
Aerotank là công trình xử lý sinh học sử dụng bùn hoạt tính lơ lửng.
Bên trong bể tồn tại hỗn hợp gồm nước thải, vi sinh vật, bông bùn, chất hữu cơ và oxy hòa tan.
Máy thổi khí và hệ thống phân phối khí cung cấp oxy cho quá trình hiếu khí, đồng thời hỗ trợ khuấy trộn hỗn hợp nước và bùn.
Bùn hoạt tính là hệ sinh khối gồm vi khuẩn, các vi sinh vật khác, chất hữu cơ, chất vô cơ và những thành phần liên kết tạo thành bông bùn.
Sau Aerotank, hỗn hợp nước và bùn thường được dẫn sang bể lắng thứ cấp.
Tại đây, bùn hoạt tính được tách khỏi nước. Một phần bùn được tuần hoàn trở lại Aerotank nhằm duy trì sinh khối, phần còn lại được xả theo yêu cầu vận hành.
Khả năng tạo bông và lắng của bùn có ảnh hưởng lớn đến chất lượng nước sau xử lý.
MBBR – Moving Bed Biofilm Reactor sử dụng các giá thể chuyển động làm bề mặt cho màng vi sinh phát triển.
Thay vì toàn bộ sinh khối tồn tại dưới dạng lơ lửng, một phần đáng kể vi sinh phát triển bám trên bề mặt giá thể.
Các chất ô nhiễm trong nước khuếch tán vào màng sinh học và được vi sinh vật chuyển hóa.
Giá thể giúp gia tăng diện tích bề mặt cho sinh khối phát triển trong một thể tích bể nhất định.
Tuy nhiên, việc bổ sung giá thể không tự động bảo đảm hiệu quả xử lý.
Nếu hệ thống thiếu oxy, thiếu dinh dưỡng, pH không phù hợp hoặc có chất độc, vi sinh trên giá thể vẫn có thể hoạt động kém.

SBR – Sequencing Batch Reactor là công nghệ xử lý sinh học theo mẻ, trong đó các công đoạn được thực hiện theo chu kỳ.
Một chu kỳ có thể gồm:
Nạp nước → Phản ứng → Lắng → Rút nước → Chờ
Vi sinh trong SBR vẫn hoạt động theo các cơ chế xử lý sinh học, nhưng điều kiện môi trường thay đổi tùy từng giai đoạn của chu kỳ.
Thiết kế và vận hành cần kiểm soát thời gian phản ứng, điều kiện oxy và khả năng lắng của bùn để đạt chất lượng nước yêu cầu.
MBR – Membrane Bioreactor kết hợp quá trình xử lý sinh học với công nghệ màng.
Trong hệ thống này, vi sinh vật thực hiện quá trình chuyển hóa chất ô nhiễm, còn màng giúp tách sinh khối khỏi nước.
Nhờ đó, quá trình phân tách không phụ thuộc hoàn toàn vào khả năng lắng như bể lắng truyền thống.
Trong một số điều kiện thiết kế, MBR có thể duy trì nồng độ sinh khối cao hơn.
Tuy nhiên, hệ thống vẫn cần kiểm soát các yếu tố sinh học như DO, pH, tải lượng, dinh dưỡng và tuổi bùn.
Để hệ vi sinh hoạt động ổn định, cần duy trì điều kiện môi trường phù hợp với các nhóm vi sinh và mục tiêu xử lý.
Những thông số quan trọng gồm DO, pH, nhiệt độ, dinh dưỡng, tải lượng hữu cơ, F/M và tuổi bùn.
DO – Dissolved Oxygen là nồng độ oxy hòa tan trong nước, có vai trò quan trọng đối với các quá trình sinh học hiếu khí.
Khi DO quá thấp, hệ thống có thể gặp những vấn đề:
Giảm tốc độ oxy hóa chất hữu cơ.
Ảnh hưởng đến quá trình nitrat hóa.
Thay đổi quần thể vi sinh.
Phát sinh những điều kiện sinh học không mong muốn.
Ngược lại, DO quá cao không nhất thiết giúp tăng hiệu quả xử lý, trong khi máy thổi khí có thể tiêu thụ nhiều điện năng hơn.
Một hệ thống có thể sử dụng chuỗi điều khiển:
Cảm biến DO → PLC/Controller → Biến tần → Blower
để điều chỉnh lượng khí cấp theo nhu cầu thực tế.
Vi sinh vật thường phát triển trong một khoảng pH phù hợp.
Khi nước thải quá axit hoặc quá kiềm, hoạt động sinh học có thể suy giảm.
Vấn đề này cần đặc biệt chú ý đối với nước thải công nghiệp từ các ngành như xi mạ, dệt nhuộm, hóa chất và một số ngành thực phẩm có pH biến động lớn.
Bể điều hòa và hệ thống điều chỉnh pH đóng vai trò bảo vệ công trình sinh học phía sau.
Bên cạnh pH, nhiệt độ cũng ảnh hưởng đến tốc độ sinh trưởng và các phản ứng chuyển hóa.
Nước quá nóng có thể vượt khả năng chịu đựng của hệ vi sinh, trong khi nhiệt độ thấp có thể làm chậm tốc độ phản ứng sinh học.
Do đó, pH và nhiệt độ cần được theo dõi khi thiết kế, khởi động và vận hành hệ thống.
Ngoài carbon, vi sinh vật cần nitơ, photpho và các nguyên tố cần thiết khác để sinh trưởng.
Nước thải sinh hoạt thường chứa tương đối đầy đủ các nhóm dinh dưỡng cho nhiều quá trình sinh học.
Trong khi đó, một số dòng nước thải công nghiệp có COD/BOD cao nhưng lại thiếu nitơ hoặc photpho.
Ví dụ, nước thải giàu đường có thể chứa nhiều carbon nhưng không nhất thiết đáp ứng đủ nhu cầu N và P của sinh khối.
Khi xác định có thiếu hụt, có thể cần bổ sung dinh dưỡng phù hợp.
Tuy nhiên, không nên bổ sung N và P theo cảm tính vì lượng dư có thể làm tăng nồng độ dinh dưỡng trong nước đầu ra.
Việc bổ sung cần dựa trên tải lượng và nhu cầu sinh học thực tế.
F/M – Food to Microorganism Ratio thể hiện tương quan giữa tải lượng cơ chất đưa vào và lượng sinh khối trong hệ thống.
Có thể hiểu đơn giản:
F/M = Tải lượng cơ chất / Lượng sinh khối
F/M quá cao có thể xuất hiện khi tải hữu cơ tăng, lượng sinh khối thấp hoặc hệ thống mới khởi động.
Khi đó, vi sinh phải tiếp nhận lượng thức ăn lớn so với khả năng xử lý hiện có.
Ngược lại, F/M thấp có thể xuất hiện khi lượng sinh khối tương đối lớn nhưng nguồn cơ chất thấp.
Theo dõi F/M giúp đánh giá trạng thái tải và hỗ trợ điều chỉnh vận hành hệ thống sinh học.
SRT – Solids Retention Time là thời gian trung bình chất rắn sinh học được giữ lại trong hệ thống.
Đây là một thông số quan trọng vì các nhóm vi sinh có tốc độ sinh trưởng khác nhau.
Đặc biệt, vi sinh nitrat hóa thường phát triển chậm nên cần điều kiện duy trì sinh khối phù hợp.
Việc xả bùn ảnh hưởng trực tiếp đến SRT.
Nếu xả quá nhiều bùn, hệ thống có thể mất sinh khối và làm giảm tuổi bùn.
Ngược lại, xả quá ít bùn có thể khiến MLSS tăng, bùn già và phát sinh các vấn đề vận hành khác.
Vì vậy, chế độ xả bùn cần được kiểm soát theo tải lượng, nồng độ sinh khối và yêu cầu xử lý thực tế.
Không thể đánh giá toàn bộ hệ vi sinh chỉ dựa vào màu sắc, mùi hoặc một kết quả đo đơn lẻ.
Một hệ sinh học ổn định cần được theo dõi thông qua các thông số vận hành, đặc tính bùn và chất lượng nước đầu ra.
Bùn hoạt tính có khả năng hoạt động và tách khỏi nước phù hợp thường được đánh giá thông qua:
Bông bùn có cấu trúc phù hợp sẽ hỗ trợ quá trình phân tách chất rắn khỏi nước. Ngược lại, bông bùn quá nhỏ có thể làm nước sau lắng đục.
Nếu khả năng lắng suy giảm, chất rắn có thể trôi theo dòng nước đầu ra dù quá trình phân hủy hữu cơ vẫn đang diễn ra.
MLSS – Mixed Liquor Suspended Solids là nồng độ chất rắn lơ lửng trong hỗn hợp bùn – nước tại bể sinh học.
MLSS là thông số thường được sử dụng để theo dõi lượng chất rắn trong hệ thống bùn hoạt tính.
Tuy nhiên, MLSS cao không đồng nghĩa hệ vi sinh chắc chắn hoạt động tốt vì chỉ tiêu này bao gồm cả thành phần hữu cơ, vô cơ và những chất rắn khác.
MLVSS – Mixed Liquor Volatile Suspended Solids là phần chất rắn bay hơi trong MLSS, thường được dùng để ước tính thành phần sinh khối và chất hữu cơ trong bùn.
Tỷ lệ MLVSS/MLSS có thể cung cấp thêm thông tin về đặc tính bùn, nhưng không thay thế việc đánh giá toàn diện hệ thống sinh học.
SVI – Sludge Volume Index là chỉ số thể tích bùn, được sử dụng để đánh giá đặc tính lắng của bùn hoạt tính.
Công thức biểu diễn:
SVI = Thể tích bùn lắng sau 30 phút / MLSS
Khi áp dụng công thức cần bảo đảm thống nhất đơn vị để xác định kết quả phù hợp.
SVI được sử dụng để theo dõi:
Không nên kết luận nguyên nhân sự cố chỉ từ một giá trị SVI duy nhất mà cần kết hợp các thông số khác.

Soi bùn hoạt tính dưới kính hiển vi có thể cung cấp thêm thông tin về cấu trúc bông bùn và trạng thái quần thể vi sinh.
Những thành phần có thể quan sát gồm:
Tuy nhiên, kết quả kính hiển vi cần được kết hợp với DO, MLSS, SVI, COD/BOD, amoni, pH, SRT và những hiện tượng thực tế tại bể.

| Nhóm đánh giá | Thông số | Mục đích |
|---|---|---|
| Nước đầu vào | Q, COD/BOD, N, pH | Xác định tải lượng |
| Bể sinh học | DO, pH, nhiệt độ | Kiểm soát môi trường |
| Sinh khối | MLSS, MLVSS | Theo dõi lượng bùn |
| Khả năng lắng | SV30, SVI | Đánh giá tách bùn |
| Xử lý nitơ | NH₄⁺, NO₃⁻ | Theo dõi nitrat hóa và khử nitrat |
| Quan sát | Bọt, màu, mùi | Phát hiện bất thường |
| Nước đầu ra | COD/BOD, TSS, N | Đánh giá hiệu quả xử lý |
Quan trọng hơn giá trị đo tại một thời điểm là xu hướng biến động của các thông số trong quá trình vận hành.
Nuôi cấy vi sinh xử lý nước thải là quá trình hình thành và duy trì hệ sinh khối phù hợp với đặc tính nước thải, công nghệ và tải lượng cần xử lý.
Quá trình khởi động cần thực hiện theo điều kiện công trình thực tế, không nên áp dụng một công thức duy nhất cho mọi hệ thống.
Trước khi nuôi cấy cần kiểm tra tình trạng hoạt động của:
Các thiết bị cần hoạt động phù hợp để tạo điều kiện ổn định cho hệ vi sinh phát triển.
Cần xác định các thông số quan trọng như:
Việc đánh giá nước đầu vào giúp lựa chọn phương án khởi động và chế độ tăng tải phù hợp.
Nguồn vi sinh có thể được bổ sung từ:
Nguồn vi sinh cần được lựa chọn theo công nghệ xử lý, đặc tính nước thải và khả năng thích nghi với điều kiện vận hành.
Hệ thống mới khởi động không nên mặc định tiếp nhận ngay toàn bộ tải lượng thiết kế.
Việc tăng tải từng bước giúp sinh khối thích nghi với đặc tính nước thải và điều kiện công nghệ.
Trong quá trình này cần kiểm soát tải hữu cơ, oxy hòa tan, pH và khả năng lắng của bùn.
Những thông số cần theo dõi gồm:
Dựa trên kết quả theo dõi, điều chỉnh tải lượng, cấp khí, tuần hoàn và xả bùn để duy trì hệ vi sinh ổn định.

Men vi sinh xử lý nước thải hoặc chế phẩm vi sinh có thể hữu ích trong một số tình huống như:
Tuy nhiên, men vi sinh không thể thay thế việc kiểm soát thiết kế và vận hành. Nếu hệ thống thiếu oxy, pH không phù hợp, quá tải hoặc có chất độc thì việc bổ sung men chưa chắc giúp khôi phục hiệu quả xử lý.
Chế phẩm vi sinh thương mại có thể được cung cấp dưới dạng bột hoặc dạng lỏng.
Vi sinh dạng bột thường thuận tiện cho việc vận chuyển, bảo quản và định lượng tùy sản phẩm.
Vi sinh dạng lỏng có đặc tính và yêu cầu bảo quản riêng theo từng loại chế phẩm.
Không nên lựa chọn sản phẩm chỉ dựa trên số CFU quảng cáo.
Cần xem xét chủng vi sinh, mục đích sử dụng, điều kiện bảo quản, hạn sử dụng, khả năng thích nghi và đặc tính nước thải thực tế.
Không có lịch bổ sung cố định phù hợp cho mọi hệ thống xử lý nước thải.
Một hệ sinh học hoạt động ổn định có thể tự duy trì sinh khối thông qua sinh trưởng và tuần hoàn bùn.
Việc phải bổ sung chế phẩm liên tục có thể là dấu hiệu cần đánh giá lại tải lượng, DO, pH, khả năng lắng, chế độ xả bùn hoặc thiết kế công trình.
Vì vậy, không nên mặc định phải bổ sung vi sinh sau mỗi 7 ngày hoặc 30 ngày.
Việc bổ sung cần dựa trên tình trạng thực tế.
Mật rỉ đường là nguồn carbon dễ phân hủy và có thể được sử dụng trong một số trường hợp vận hành sinh học.
Tuy nhiên, không phải hệ thống nào cũng cần bổ sung.
Có thể xem xét nguồn carbon bổ sung khi quá trình thiếu khí cần carbon mà nước thải không cung cấp đủ.
Nếu châm quá nhiều, carbon bổ sung có thể làm tăng COD, lượng bùn, nhu cầu oxy và ảnh hưởng chất lượng nước đầu ra.
Tương tự, nitơ và photpho chỉ nên bổ sung khi xác định có thiếu hụt dinh dưỡng.
Không nên bổ sung N và P khi nước thải đã chứa đủ hoặc dư các thành phần này.
Trong quá trình vận hành, hệ vi sinh có thể suy giảm khi điều kiện môi trường thay đổi hoặc xuất hiện các yếu tố bất lợi.
Việc phát hiện sớm dấu hiệu bất thường giúp hạn chế nguy cơ mất sinh khối và ảnh hưởng đến chất lượng nước đầu ra.
COD/BOD đầu ra tăng
Có thể liên quan đến tăng tải hữu cơ, thiếu oxy, pH không phù hợp, thiếu dinh dưỡng, chất độc hoặc mất sinh khối.
Bùn lắng kém
Bùn có thể xuất hiện hiện tượng nở, tạo bông nhỏ, lắng chậm hoặc trôi theo nước đầu ra.
Bọt xuất hiện nhiều
Bọt có thể liên quan đến giai đoạn khởi động, chất hoạt động bề mặt, tải hữu cơ, tuổi bùn hoặc đặc tính sinh khối.
Mùi bất thường
Mùi có thể xuất hiện khi thiếu oxy, nước lưu quá lâu, quá tải hoặc phát sinh phân hủy kỵ khí tại những vị trí không mong muốn.
Bùn đổi màu
Màu sắc bùn có thể cung cấp dấu hiệu tham khảo nhưng không đủ để xác định chính xác trạng thái của hệ vi sinh.
Một số nguyên nhân thường gặp gồm:
Sốc pH: Nước quá axit hoặc quá kiềm làm suy giảm hoạt động sinh học.
Hóa chất oxy hóa: Một số chất khử trùng và chất oxy hóa mạnh có thể tác động đến sinh khối.
Kim loại và chất độc: Những hợp chất công nghiệp ở nồng độ bất lợi có thể gây ức chế vi sinh.
Thiếu oxy kéo dài: Sự cố blower hoặc hệ thống phân phối khí ảnh hưởng đến quá trình hiếu khí.
Sốc tải: BOD/COD tăng đột ngột vượt khả năng xử lý hiện tại.
Thiếu dinh dưỡng: Vi sinh không được cung cấp đủ các chất cần thiết để sinh trưởng.
Việc xác định đúng nguyên nhân là điều kiện quan trọng trước khi thực hiện phục hồi hệ sinh học.
Không nhất thiết.
Bùn nổi có thể liên quan đến quá trình khử nitrate trong bể lắng. Khi khí N₂ hình thành, các bọt khí có thể bám vào bông bùn và kéo bùn nổi lên.
Ngoài ra, bùn lưu quá lâu, sinh khí hoặc khả năng lắng kém cũng có thể gây ra hiện tượng này.
Do đó, cần kiểm tra điều kiện vận hành và đặc tính bùn trước khi kết luận hệ vi sinh đã chết.
Bọt trắng có thể xuất hiện trong giai đoạn khởi động hoặc khi nồng độ sinh khối còn thấp.
Tuy nhiên, bọt trắng cũng có thể bắt nguồn từ chất hoạt động bề mặt trong nước thải.
Bọt nâu và bọt khó tan có thể liên quan đến đặc tính sinh khối, tuổi bùn, dầu mỡ hoặc thành phần nước thải.
Không nên xử lý bằng cách sử dụng hóa chất phá bọt liên tục khi chưa xác định nguyên nhân.
Cần kết hợp các thông số MLSS, DO, SRT, tải lượng, đặc tính nước đầu vào và khả năng thu gom bọt để lựa chọn biện pháp phù hợp.
Khi hệ vi sinh gặp sự cố, không nên ngay lập tức bổ sung một lượng lớn men vi sinh vào bể.
Cần tiến hành theo trình tự sau.
Bước 1: Ngăn nguồn gây sốc
Kiểm tra nước đầu vào có chứa axit, kiềm, chất khử trùng, hóa chất độc hoặc tải hữu cơ tăng đột biến hay không.
Bước 2: Kiểm tra thiết bị vận hành
Đánh giá hoạt động của blower, diffuser, máy khuấy, bơm tuần hoàn và bơm bùn.
Bước 3: Kiểm tra điều kiện môi trường
Đo DO, pH, nhiệt độ, tải lượng và các chất có nguy cơ gây ức chế.
Bước 4: Điều chỉnh tải lượng khi cần
Nếu hệ thống đang quá tải, có thể cần giảm hoặc điều chỉnh tải đầu vào theo phương án vận hành phù hợp.
Bước 5: Bổ sung sinh khối nếu cần thiết
Sau khi đã xử lý nguyên nhân và khôi phục điều kiện môi trường, có thể xem xét bổ sung bùn hoạt tính hoặc chế phẩm phù hợp.
Cách tiếp cận này giúp tránh tình trạng bổ sung vi sinh nhiều lần nhưng hệ thống vẫn tiếp tục suy giảm.
Vi sinh được sử dụng trong nhiều hệ thống xử lý nước thải sinh hoạt và công nghiệp. Tuy nhiên, đặc tính nguồn nước ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng áp dụng và vận hành công nghệ sinh học.
Nước thải sinh hoạt thường chứa các hợp chất hữu cơ, nitơ và photpho có thể xử lý bằng những công nghệ sinh học phù hợp.
Các công nghệ thường được sử dụng gồm:
Trong các hệ thống này, vi sinh có thể tham gia:
Giảm BOD.
Giảm phần COD có khả năng phân hủy sinh học.
Nitrat hóa amoni.
Khử nitrate.
Hỗ trợ loại bỏ các chất dinh dưỡng.
Việc lựa chọn công nghệ phụ thuộc vào đặc tính nước thải, yêu cầu chất lượng nước đầu ra và điều kiện công trình.
Đối với nước thải công nghiệp, cần đánh giá kỹ thành phần nước trước khi đưa vào công đoạn sinh học.
Nước thải xi mạ: Có thể chứa kim loại và hóa chất đặc thù cần được kiểm soát trước khi chuyển sang xử lý sinh học nếu hệ thống có công đoạn này.
Vì vậy, vi sinh xử lý nước thải công nghiệp chỉ có thể hoạt động ổn định khi công đoạn tiền xử lý và điều kiện vận hành bảo vệ được sinh khối.
Một số sai lầm phổ biến trong vận hành hệ thống sinh học gồm:
Để duy trì hiệu quả sinh học ổn định, cần kiểm soát đồng thời nhiều yếu tố.
Ổn định tải đầu vào
Bể điều hòa giúp hạn chế sự biến động đột ngột của lưu lượng và nồng độ chất ô nhiễm.
Duy trì oxy phù hợp
Blower cần được vận hành theo nhu cầu xử lý thay vì luôn hoạt động ở mức tối đa.
Kiểm soát pH và nhiệt độ
Đặc biệt quan trọng với các hệ thống tiếp nhận nước thải công nghiệp có đặc tính biến động lớn.
Quản lý bùn hoạt tính
Cần theo dõi MLSS, SRT, khả năng lắng, tuần hoàn và lượng bùn dư.
Theo dõi quá trình xử lý nitơ
Nếu hệ thống có yêu cầu loại bỏ nitơ, cần đánh giá riêng điều kiện thiếu khí và hiếu khí.
Duy trì dữ liệu vận hành
Có thể theo dõi chuỗi thông số:
Q → COD → DO → MLSS → SVI → NH₄⁺ → Chất lượng nước đầu ra
Việc lưu trữ dữ liệu theo thời gian giúp phát hiện xu hướng bất thường và hỗ trợ chẩn đoán sự cố.

Trước khi lựa chọn công nghệ sinh học hoặc nguồn vi sinh, cần đánh giá các yếu tố theo trình tự:
Nguồn nước → BOD/COD → Khả năng phân hủy sinh học → N/P → Chất ức chế → Công nghệ → Tải lượng → DO/pH → Sinh khối → Tuần hoàn/xả bùn → Chất lượng nước đầu ra
Nếu hệ thống đã vận hành nhưng xuất hiện sự cố, có thể tiến hành chẩn đoán theo chuỗi:
Đầu vào thay đổi? → Thiết bị hoạt động? → DO/pH phù hợp? → Có quá tải? → Có chất độc? → Sinh khối có đủ? → Bùn có lắng tốt? → Có cần bổ sung vi sinh?
Cách tiếp cận này giúp tránh sử dụng chế phẩm vi sinh như một giải pháp chung cho mọi vấn đề trong hệ thống xử lý nước thải.
Vi sinh xử lý nước thải có tác dụng gì?
Vi sinh giúp chuyển hóa chất hữu cơ, nitơ và một số chất ô nhiễm có khả năng phân hủy sinh học trong điều kiện phù hợp.
Men vi sinh xử lý nước thải có cần bổ sung thường xuyên không?
Không nhất thiết. Hệ sinh học vận hành ổn định có thể tự duy trì sinh khối, việc bổ sung phụ thuộc tình trạng thực tế.
Vi sinh có xử lý được COD không?
Vi sinh có thể xử lý phần COD có khả năng phân hủy sinh học. Những hợp chất khó phân hủy có thể cần phương pháp xử lý khác.
Vi sinh có xử lý được amoni không?
Có. Các nhóm vi sinh nitrat hóa có thể chuyển hóa amoni trong môi trường và điều kiện phù hợp.
Bể Aerotank cần vi sinh gì?
Aerotank sử dụng hệ bùn hoạt tính gồm nhiều nhóm vi sinh, trong đó có vi sinh dị dưỡng xử lý hữu cơ và các nhóm tham gia chuyển hóa nitơ.
MBBR có cần bổ sung vi sinh không?
MBBR cần hình thành màng vi sinh trên giá thể. Trong giai đoạn khởi động có thể sử dụng nguồn sinh khối phù hợp để hỗ trợ phát triển biofilm.
Vì sao bổ sung vi sinh nhưng COD vẫn cao?
Có thể do COD khó phân hủy, thiếu oxy, pH không phù hợp, sốc tải, chất độc hoặc công nghệ xử lý chưa phù hợp.
Vi sinh chết có phục hồi được không?
Tùy mức độ suy giảm. Trước tiên cần xử lý nguyên nhân gây sốc, khôi phục môi trường rồi đánh giá nhu cầu bổ sung sinh khối.
Bọt trắng có phải vi sinh chết không?
Không thể kết luận chỉ dựa vào bọt trắng. Cần kiểm tra DO, MLSS, tải lượng, nước đầu vào và trạng thái vận hành.
Có cần bổ sung mật rỉ đường cho bể vi sinh không?
Chỉ nên bổ sung nguồn carbon khi quá trình xử lý thực sự thiếu carbon và có cơ sở đánh giá, tính toán phù hợp.
Kết luận
Vi sinh xử lý nước thải là nền tảng của các công nghệ sinh học như Aerotank, Anoxic, MBBR, SBR, MBR và các quá trình xử lý kỵ khí. Các nhóm vi sinh có khả năng phân hủy chất hữu cơ, tham gia chuyển hóa amoni, nitrate và hỗ trợ giảm những chất ô nhiễm có khả năng xử lý sinh học.
Tuy nhiên, hiệu quả xử lý không phụ thuộc đơn thuần vào lượng men vi sinh bổ sung mà liên quan đến toàn bộ điều kiện vận hành, gồm tải lượng BOD/COD, DO, pH, nhiệt độ, dinh dưỡng, F/M, MLSS, SRT, khả năng lắng và các chất gây ức chế.
Khi hệ thống xảy ra sự cố, cần đánh giá nước đầu vào, thiết bị xử lý nước thải, tình trạng sinh khối và các thông số vận hành trước khi quyết định bổ sung chế phẩm. Việc kiểm soát đúng các yếu tố này giúp duy trì hệ vi sinh ổn định, giảm chi phí và khai thác hiệu quả công nghệ sinh học trong hệ thống xử lý nước thải.
CÔNG TY CỔ PHẦN CƠ KHÍ VÀ CÔNG NGHỆ KỸ THUẬT MÔI TRƯỜNG SÀI GÒN
MST 0319028916 cấp ngày 27/06/2025 cấp bởi Sở Tài Chính TP HCM - Phòng Đăng Ký Kinh Doanh.
Đại diện pháp luật: TRẦN XUÂN PHÚC
Địa chỉ: 822/23/16 Hương Lộ 2, Phường Bình Trị Đông, TP Hồ Chí Minh, Việt Nam
Điện thoại: 0909.997.365
Email: xulymoitruongsg.vn@gmail.com